fbpx

Kiedy ciało woła o pomoc, czyli czym są somatyzacje.

23.06.

Kiedy ciało woła o pomoc, czyli czym są somatyzacje.

Dnia: 23.06.

Definicja

Somatyzacja, czyli zaburzenia somatyzacyjne to nic innego jak objawy fizyczne (wychodzące z ciała), których nie da się wyjaśnić z medycznego punktu widzenia (ang. MUPS – medically unexplained physical symptoms). Termin ten pochodzi od greckiego słowa “somatikos”, które tłumaczy się jako “cielesny”, “związany z ciałem”. Inaczej mówiąc, jest to wyrażanie psychicznego dyskomfortu poprzez objawy fizyczne, takie jak na przykład bóle głowy, brzucha, mięśni, czy stawów. Pojęcie „somatyzacja” pojawiło się w terminologii klinicznej już na początku XX wieku. Zostało wprowadzone przez psychoanalityka W. Sketela i zdefiniowane jako typ zaburzeń fizycznych o podłożu neurotycznym. Obecnie, zaburzenia somatyczne należą do grupy zaburzeń na tle nerwicowym i zwykle są diagnozowane u pacjentów z bardzo dużym opóźnieniem, ponieważ wielu klinicystów chcąc za wszelką cenę postawić diagnozę organiczną, bagatelizuje ich podłoże psychiczne. Zaburzenia somatyzacyjne występują niezwykle często, ponieważ pojawiają się u nawet 15–30% pacjentów podstawowej opieki medycznej.

Wg badań Kroenke i Price’a wynika, że w populacji ogólnej najczęstszymi objawami fizycznymi okazały się być:
36,7% bóle stawów,
31,5% bóle pleców,
24,9% bóle głowy,
24,6% ból w klatce piersiowej,
24,3% ból kończyn,
23,6% ból brzucha,
23,6% zmęczenie,
23,2% zawroty głowy.
Co ciekawe, prawie 1/3 tych wyżej wymienionych objawów okazała się mieć swoje uzasadnienie w problemach psychicznych.

Przyczyny

Według nurtu psychodynamicznego, somatyzacje są pewnego rodzaju mechanizmem obronnym, który polega na przekształceniu bólu emocjonalnego lub negatywnych nastrojów w objawy fizyczne. W ten sposób, człowiek może skupić swoją uwagę na problemach cielesnych, zamiast koncentrować ją na przeżyciach wewnętrznych. Pacjent staje się więc zależny od środowiska zewnętrznego, powierza swój ból lekarzom i oczekuje, aby to oni wyeliminowali jego problemy i znaleźli ich źródło, inaczej mówiąc, poszukuje opieki. Często jednak reakcje klinicystów, którzy wiele lat stawiają błędne diagnozy (skupiając się na ciele, nie na psychice), dodatkowo pogłębiają obawy pacjentów, doprowadzając również do ich niepotrzebnych frustracji.

Zaburzenia somatyczne mogą pełnić też funkcję adaptacyjną. Pacjent, który skarży się na dolegliwości fizyczne przyjmuje rolę osoby zależnej od innych, dzięki czemu zwolniony zostaje z różnych obowiązków. Nie wykształciwszy innych sposobów funkcjonowania i radzenia sobie z problemami, pacjent woli pozostawać w bezpiecznej pozycji “chorego”, która chroni go przed wygórowanymi oczekiwaniami ze strony otoczenia i dodatkowo jest źródłem wielu korzyści społecznych.
W Stanach Zjednoczonych procedura stawiania diagnozy lekarskiej jest nieco inna niż w Polsce. Tam lekarze równie mocno zwracają uwagę na aspekt psychiczny, jak i somatyczny, przez co bardzo szybko prawidłowo diagnozują swoich podopiecznych, znacznie skracając ich ścieżkę leczenia i obniżając koszty finansowe. Według badań Reid i współpracowników, koszty badań pacjentów z niewyjaśnionymi objawami są dwukrotnie większe od pozostałych pacjentów, którzy systematycznie korzystają z pomocy lekarskiej.

Przykłady

Somatyzacje niejednokrotnie współwystępują z innymi zaburzeniami psychicznymi. Często wspominany w literaturze jest ich związek z doświadczeniami traumatycznymi. Badanie Van der Kolka i współpracowników pokazało, że ludzie, którzy niedawno przeżyli traumę, stosunkowo częściej odczuwali dolegliwości fizyczne niż, ci które przebyli ją w dawnej przeszłości.
Innymi problemami, często wspólnie występującymi z zaburzeniami somatycznymi są lęk i depresja. Badania pokazują bardzo silny związek pojawiania się objawów fizycznych u osób, u których stwierdzono jednocześnie oba te zaburzenia. Są to nieprawidłowości ogólnoustrojowe, ponieważ bardzo duża ilość objawów somatycznych wynika z niewyregulowanego systemu nerwowego pacjenta. W depresji dodatkowo somatyzacje przyjmują role tzw. masek. Oznacza to, że choroba objawia się przy pomocy symptomów, które zwykle nie są z nią kojarzone. Zamiast obniżonego nastroju, apatii, bezsenności czy innych objawów psychicznych, pacjenci doświadczają różnych objawów cielesnych. Do najczęściej występujących należą:
jadłowstręt, zaburzenia żołądkowo – jelitowe oraz kłopoty z trawieniem t.j. kolki, zaparcia czy nudności,
spadek energii i zaburzenia snu, skoki ciśnienia oraz kołatanie lub ból w okolicy serca (który często mylony jest z zawałem mięśnia sercowego), różne inne objawy bólowe (głowy, brzucha, mięśni i stawów), swędzenie ciała, problemy z potencją i cyklem menstruacyjnym. Dane Światowej Organizacji Zdrowia podają, że w 69% przypadków depresji, powodem zgłoszenia się pacjentów do lekarza rodzinnego są właśnie dolegliwości fizyczne.

Dodatkowo, u pacjentów cierpiących na zaburzenia somatyczne, niejednokrotnie diagnozuje się zaburzenia osobowości. Badanie Sterna, Murphy’ego i Bassa pokazało, że w grupie osób z zaburzeniami somatyzacyjnymi aż u 72% rozpoznano zaburzenia osobowości. Analiza badań potwierdziła częste występowanie zależności między zaburzeniami somatycznymi i zaburzeniami osobowości, najczęściej występujące wymieniła osobowość histrioniczną, paranoiczną i obsesyjno – kompulsywną.

Kiedy powinniśmy zacząć się niepokoić?

Jak odróżnić dolegliwości somatyczne spowodowane naszym organizmem, a naszą psychiką?
Według prof. dr hab. nauk medycznych Rabe-Jabłońskiej, z zaburzeniami somatyzacji mamy do czynienia, gdy „powtarzają się skargi pacjenta na objawy somatyczne i uporczywe domaganie się kolejnych badań pomimo ich negatywnych wyników oraz ciągłe oczekiwanie na zapewnienia lekarza, że nie ma podstaw do występowania objawów […]”.
Odpowiedź jest prosta, jeżeli nie czujesz się dobrze, a wszystkie twoje badania kliniczne nie wykazują żadnych odstępstw od normy, warto rozważyć zgłoszenie się do psychoterapeuty, bądź lekarza psychiatry.

Leczenie

Jako, że somatyzacje są zaburzeniem znajdującym swoje podłoże w psychice człowieka, to główną metodą leczenia jest psychoterapia. Według badań, najlepszym rodzajem leczenia jest podjęcie psychoterapii. Ze względu na różnorodność objawów, proces ten jest dość skomplikowany i długi. Somatyzacje mogą przypominać różne choroby fizyczne lub same być objawami innego zaburzenia psychicznego, dlatego precyzyjna diagnoza i znalezienie głównej przyczyny są jednymi z najważniejszych elementów procesu leczenia. W przypadku, gdy zaburzone jest codzienne funkcjonowanie pacjenta, zaleca się stosowanie farmakoterapii. Jeżeli chodzi o leczenie, przebiega ono w bardzo różny sposób, nie ma jednego “złotego środka”, ani jednego schematu, gdyż każdy przypadek jest inny i charakteryzuje się innymi dolegliwościami.

Dodatkowo, aby przyspieszyć proces leczenia, można samemu wpływać na swoją kondycję psychiczną, dbając o:
odpowiednią ilość snu i wypoczynku, stosując techniki relaksacyjne, systematyczne ćwiczenia i ruch w ciągu dnia,
zdrowe odżywianie się, zdrowe relacje z innymi i całym otoczeniem, swój oddech, uważnie go obserwując.

Somatyzacje u dzieci

Jeżeli mówimy o somatyzacjach, bardzo ważną grupą są również dzieci. Musimy jednak pamiętać, że występują one u najmłodszych jedynie w postaci objawów, a nie samego zaburzenia. Dzieci nie potrafią mówić o swoich emocjach, uczuciach, a tym bardziej nie potrafią dokładnie opisywać swoich dolegliwości psychicznych (często nawet my dorośli mamy z tym ogromny problem). Na przykład, depresja u małych dzieci manifestuje się przede wszystkim pod postacią somatyczną!

Depresja u niemowląt objawia się pogarszającym stanem fizycznym, tzn.:
dzieci tracą na wadze, albo mają wzmożone łaknienie, cierpią na bezsenność, występują u nich wymioty, mają osłabioną odporność, a w ekstremalnych przypadkach zaawansowanej depresji niemowlęcej może dojść do śmierci.

U starszych dzieci, objawy somatyczne depresji ujawniają się w postaci:
płaczu, wzmożonej potliwości, lęku i krzyku przy obcych osobach, odmowie jedzenia i picia, zmniejszeniu aktywności,
izolacji od otoczenia, apatii, zachowań stereotypowych (tzn. kiwanie się, kręcenie głową).

U młodzieży, objawy somatyczne depresji są bardziej zbliżone do objawów dorosłych, przyjmują najczęściej postać depresji “maskowanej” i charakteryzują się dużym poczuciem bliżej nieokreślonego bólu fizycznego.

Wpływ psychiki na somatykę jest bardzo ważnym tematem, coraz częściej poruszanym na arenie naukowej, nie można przejść koło tego obojętnie. Ludzie cierpiący na zaburzenia somatyczne bardzo często nie biorą pod uwagę psychicznego wytłumaczenia swoich objawów, ponieważ są przekonani o biologicznym podłożu swojego stanu. Jest im łatwiej racjonalizować to w ten sposób, niż zaakceptować, iż źródło ich cierpień może mieć aspekt psychologiczny, niejednokrotnie głęboko osadzony w ich przeszłości. Brak konkretnej diagnozy, niska świadomość opieki zdrowotnej w Polsce, wysokie koszty wieloletnich nawet badań prowadzą do silnych frustracji i dużego cierpienia pacjentów, które jedynie pogarszają ich stan psychiczny. Właśnie dlatego bardzo ważna jest świadomość, że dolegliwości fizyczne, nie zawsze muszą być nieodłącznym elementem naszego organizmu, ale mieć swoje korzenie w psychice.

Serdecznie zapraszamy do kontaktu.
Środowiskowe Centrum Psychiatrii i Psychoterapii CALMA